Asiad 20: Teqball lần đầu ghi tên Việt Nam, Karate nối thêm một tấm HCĐ

Tỷ số 2-0. Không set ba, không loạt tie-break nghẹt thở, không màn ngược dòng để đời. Nguyễn Hoàng Minh Tân và Trịnh Gia Nghi bước vào trận tranh HCĐ nội dung đôi nam nữ môn Teqball tại Asiad 20, hạ cặp Dsouza Quimcy Joaquim và Beg Mohamed Anas Imran của Ấn Độ với tỷ số 2-0, rồi rời sân với tấm huy chương đồng đầu tiên của đoàn thể thao Việt Nam ở đại hội. Tôi xem lại băng ghi hình trận này ba lần trong buổi sáng cùng ngày. Điều khiến tôi dừng lại không phải cú đánh kết thúc nào, mà là khoảng lặng trước mỗi lần chạm bóng. Hai vận động viên Việt Nam không vội. Họ chờ. Ở một môn thể thao mà phần lớn khán giả trong nước mới nghe tên lần đầu, sự chờ đợi ấy là dấu hiệu của một thứ kỷ luật đã được rèn từ trước, ở đâu đó, bởi ai đó, mà không hề có tiếng vỗ tay nào của truyền thông. Chúng ta không nhớ trận đấu, chúng ta nhớ khoảnh khắc nó vỡ. Và khoảnh khắc vỡ của trận này đến rất khẽ, lặng lẽ đến mức nếu bạn chỉ đọc bảng tổng sắp huy chương, bạn sẽ bỏ qua nó hoàn toàn.

Teqball vào Asiad: một môn thể thao không có giáo án ở Việt Nam

Teqball là môn thể thao kết hợp những yếu tố của bóng đá và bóng bàn, đòi hỏi vận động viên có khả năng kiểm soát bóng, phản xạ, kỹ thuật cá nhân và sự phối hợp ăn ý, đặc biệt ở các nội dung đôi. Bàn thi đấu uốn cong, bóng không được chạm bằng tay, số lần chạm bị giới hạn, và mọi đường bóng đều phải đi qua mặt bàn trước khi sang phần sân đối phương. Nghe thì đơn giản. Xem mới thấy nó tàn nhẫn với những ai thiếu cảm giác bóng.

Môn thể thao này lần đầu tiên được đưa vào nội dung thi đấu ở Asiad 20. Đó là một quyết định mang tính chính trị thể thao nhiều hơn là tính thể thao thuần túy: một môn mới được đưa vào chương trình đại hội nghĩa là có một nhóm quốc gia đã vận động đủ mạnh để đưa nó vào, và cũng có nghĩa là các quốc gia không có hệ thống đào tạo sẽ phải tự bơi. Việt Nam nằm trong nhóm thứ hai. Không có trung tâm huấn luyện Teqball cấp quốc gia được biết đến rộng rãi, không có giải vô địch quốc gia đủ dày để tạo tầng lớp vận động viên chuyên nghiệp, không có dữ liệu đối đầu được công bố. Vậy mà Minh Tân và Gia Nghi vẫn đứng được ở trận tranh huy chương, và thắng 2-0 trước một cặp Ấn Độ đã phải vượt qua vòng loại.

Để đặt con số này vào ngữ cảnh: đoàn thể thao Việt Nam tạm xếp thứ 9 trên bảng tổng sắp sau gần nửa ngày thi đấu, với 2 tấm HCĐ. Trung Quốc dẫn đầu với 2 HCV, 4 HCB và 1 HCĐ. Nhật Bản — chủ nhà — xếp thứ hai với 2 HCV và 3 HCĐ. Macao, Hàn Quốc và Kazakhstan mỗi đoàn có 1 HCV, lần lượt xếp thứ 3 đến thứ 5. Vận động viên Lin Xinyu, ở nội dung ba môn phối hợp nữ, là người mang về tấm HCV đầu tiên cho Trung Quốc tại Asiad 20. Bức tranh ấy cho thấy một điều mà ít bài bình luận trong nước chịu nói thẳng: Việt Nam đang ở nhóm giữa của một đại hội mà khoảng cách với nhóm đầu không được đo bằng tấm huy chương, mà được đo bằng số môn có hệ thống đào tạo thật.

Điểm sáng thật nằm ở chỗ không ai nhìn

Cặp đôi Minh Tân — Gia Nghi thắng 2-0, và cách họ thắng mới là phần đáng phân tích. Ở nội dung đôi nam nữ, điểm yếu chết người của phần lớn các cặp là nhịp độ phân chia trách nhiệm: ai lên, ai lùi, ai chịu trách nhiệm ở khoảng giữa bàn. Khi hai người chưa chơi cùng nhau đủ lâu, khoảng giữa ấy trở thành vùng chết, và bóng sẽ rơi đúng vào đó. Cặp Việt Nam không để lộ vùng chết trong suốt trận đấu. Đó là thứ không thể giả được bằng may mắn.

Điều tương tự lặp lại ở môn Karate buổi sáng cùng ngày, nhưng với một kịch bản đối lập hoàn toàn. Vận động viên Bùi Ngọc Nhi để thua võ sĩ chủ nhà Ono Maho của Nhật Bản với tỷ số 0-5 ở trận mở màn nội dung Kata biểu diễn cá nhân nữ. Một trận thua 0-5 ở Kata không phải là thua sát nút. Đó là mức điểm của sự lệch pha về tốc độ, độ căng của tư thế, và thứ mà ban giám khảo gọi là tính khí của bài biểu diễn. Nhiều võ sĩ Việt Nam sau một trận như vậy sẽ gục tâm lý trong phần còn lại.

Cô không gục. Ngọc Nhi lần lượt đánh bại Choi Haeun của Hàn Quốc 5-0 và Leong Wai Yee Shannon của Singapore 4-1 để giành tấm HCĐ. Từ 0-5 đến 5-0 trong cùng một buổi sáng là một trong những dạng dữ liệu hiếm gặp nhất trong thể thao đối kháng: nó cho thấy vận động viên không sửa chữa kỹ thuật bằng cách cố gắng nhiều hơn, mà bằng cách hạ thấp cái tôi và chơi đúng bài. Người Nhật không sợ thua, họ sợ thua mà không học được gì. Ngọc Nhi, trong vòng vài chục phút, đã học được đúng thứ cần học.

Đây là thành tích đáng chú ý của Ngọc Nhi sau những dấu ấn tại SEA Games 33 và các giải trẻ châu Á. Tại Asiad 20, nữ võ sĩ Việt Nam vẫn còn cơ hội tranh thêm huy chương khi cùng các đồng đội bước vào tứ kết Kata đồng đội nữ, gặp Nepal vào ngày 22/9.

Và mặt trái mà bảng thành tích không hiển thị

Đội tuyển Teqball Việt Nam ngay sau đó đã bỏ lỡ cơ hội giành thêm huy chương khi Bá Trường Giang và Lê Anh Khoa để thua cặp đôi Iraq ở trận tranh HCĐ nội dung đôi nam sáng 20/9. Đây là chi tiết mà truyền thông trong nước xử lý theo cách quen thuộc: một dòng ngắn, không phân tích, rồi chuyển trang. Tôi thì cho rằng thất bại ấy có giá trị thông tin cao hơn cả tấm HCĐ đầu tiên.

Lý do rất cụ thể. Ở nội dung đôi nam, mật độ va chạm bóng cao hơn và tốc độ phản xạ bị đẩy lên gần ngưỡng giới hạn. Nếu hai vận động viên Việt Nam thắng được ở nội dung đôi nam nữ nhưng lại thua ở nội dung đôi nam trước một cặp Iraq, dữ liệu này chỉ về một hướng: nền tảng thể lực bùng nổ và khả năng chịu nhịp độ cao của chúng ta đang là mắt xích yếu, chứ không phải kỹ thuật cơ bản. Kỹ thuật cá nhân có thể học trong hai năm. Nền tảng thể lực và khả năng chịu áp lực nhịp độ cao cần một hệ thống, cần thời gian, cần giáo án.

Tôi muốn tự phản biện mình ở đây, vì tôi không muốn bán cho bạn một kết luận rẻ hơn dữ liệu. Quan điểm ngược lại là: hai trận đấu Teqball trong cùng một buổi sáng là mẫu quá nhỏ để kết luận về thể lực, và việc một quốc gia vốn có nền bóng đá phát triển như Iraq thắng ở một môn lai giữa bóng đá và bóng bàn là chuyện hoàn toàn bình thường về mặt cấu trúc. Điều đó đúng. Iraq có lợi thế nền tảng bóng đá, và Teqball khai thác trực tiếp kỹ năng chạm bóng bằng chân. Nhưng chính vì luận điểm ấy đúng, nó lại củng cố cho kết luận của tôi thay vì phá nó: nếu Teqball là môn mà nền tảng bóng đá quyết định, thì Việt Nam đang có một mỏ vàng không được khai thác, và việc chúng ta chỉ đến với môn này bằng những cá nhân tự mày mò là một sự lãng phí có hệ thống.

Bong bóng truyền thông vỡ, nhưng tiếng vỡ rất khẽ

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều kỳ đại hội, có một mô thức lặp lại đáng để gọi tên. Sau mỗi tấm huy chương lịch sử ở một môn mới, làn sóng bài viết trong nước tràn vào trong vòng 24 giờ, tập trung vào khoảnh khắc, vào nước mắt, vào câu chuyện vượt khó. Sau 72 giờ, chủ đề biến mất. Ba tháng sau, khi được hỏi về kế hoạch phát triển môn ấy, câu trả lời tiêu chuẩn là đang nghiên cứu. Bong bóng truyền thông vỡ, nhưng tiếng vỡ rất khẽ.

Tấm HCĐ của Minh Tân và Gia Nghi có một đặc tính mà các tấm huy chương ở môn truyền thống không có: nó chứng minh rằng ngưỡng gia nhập của một môn thể thao mới thấp hơn ngưỡng gia nhập của bóng đá, bơi lội hay điền kinh, trong khi giá trị huy chương trên bảng tổng sắp là như nhau. Về mặt tính toán thuần túy, đây là dạng đầu tư có tỷ suất cao nhất mà thể thao Việt Nam đang có trước mắt, và cũng là dạng đầu tư dễ bị bỏ quên nhất, vì không có khán đài nào reo hò cho một bộ môn chưa được phát sóng.

Ở đây tôi phải nói rõ điều tôi không muốn bị hiểu sai. Tôi không kêu gọi dồn tiền cho một môn thể thao thay thế các môn truyền thống. Teqball chỉ có vài bộ huy chương, và một nền thể thao quốc gia không xây được bản sắc từ những môn đánh nhanh thắng nhanh. Điều tôi phản đối là cách chúng ta xử lý thông tin sau huy chương: ca ngợi bằng cảm xúc, rồi bỏ mặc bằng im lặng. Dữ liệu giải thích quá khứ, cảm xúc mới dự đoán tương lai. Nhưng cảm xúc không có dữ liệu đi kèm chỉ là một cơn say ngắn.

Điều đáng lo không nằm ở tấm HCĐ

Nhìn vào bảng tổng sắp sau gần nửa ngày thi đấu, có một chi tiết dễ bị bỏ qua. Trung Quốc giành HCV đầu tiên từ ba môn phối hợp nữ, và đã có 4 HCB chỉ trong buổi sáng. Ở nhiều nội dung, các vận động viên Trung Quốc thậm chí còn chưa vào chung kết. Nhật Bản — chủ nhà — có 2 HCV và 3 HCĐ, tức là họ đang phân bổ huy chương ở nhiều nhóm nội dung khác nhau thay vì tập trung vào một vài mũi nhọn. Đó là dấu hiệu của chiều sâu hệ thống, không phải của một vài cá nhân xuất sắc.

Việt Nam với 2 HCĐ đứng thứ 9. Sẽ rất dễ để đọc con số này theo hai hướng đều sai. Hướng thứ nhất là bi quan hóa: chúng ta kém xa nhóm đầu. Hướng thứ hai là lạc quan hóa: đây mới chỉ là nửa ngày thi đấu, còn nhiều nội dung phía trước. Cả hai cách đọc đều bỏ qua câu hỏi thật: hai tấm HCĐ này đến từ hai môn có cơ chế đào tạo khác hẳn nhau như thế nào, và điều đó nói gì về khả năng lặp lại thành tích trong các kỳ Asiad tiếp theo?

Kata — nơi Ngọc Nhi giành huy chương — là môn có truyền thống, có hệ thống giải trẻ, có đường ray đào tạo liên tục từ SEA Games lên châu Á. Thành tích của cô là sản phẩm của một dây chuyền. Teqball thì ngược lại. Tấm HCĐ của Minh Tân và Gia Nghi đến từ khoảng trống, và khoảng trống thì không lặp lại một cách ổn định nếu không có ai lấp nó. Một tấm huy chương đến từ hệ thống là tin tốt. Một tấm huy chương đến từ ngoài hệ thống là tín hiệu cần được đọc lại toàn bộ.

Dự đoán có ngày kiểm chứng

Cụ thể. Ngày 22/9, đội Kata đồng đội nữ Việt Nam gặp Nepal ở tứ kết. Tôi dự đoán Việt Nam thắng và ít nhất vào tới trận tranh huy chương, dựa trên việc Ngọc Nhi vừa chứng minh khả năng phục hồi tâm lý trong cùng một ngày thi đấu, và ở nội dung đồng đội, tiêu chí đồng đều của dàn vận động viên quan trọng hơn một cá nhân đỉnh cao.

Về dài hạn, tôi đặt cược một mốc rõ ràng: nếu trong 18 tháng tới không có một giải Teqball quốc gia với ít nhất ba điểm đấu cố định và một chương trình huấn luyện trẻ được công bố, thì đến Asiad tiếp theo, chúng ta sẽ không có mặt ở trận tranh huy chương Teqball nào nữa. Dị giá hôm nay là chính thống ngày mai, nhưng chỉ khi có ai đó đủ kiên nhẫn biến nó thành giáo án. Hai tấm HCĐ trong một buổi sáng ở Nhật Bản là một khởi đầu. Nó có thể trở thành một hệ thống, hoặc trở thành một kỷ niệm đẹp mà chúng ta sẽ kể lại trong bảy năm tới với cùng một giọng điệu hoài niệm — và không ai trong chúng ta muốn điều thứ hai.