Bảng điểm quyền Vovinam: khoảng lặng giữa hai tổ hợp quyết định thứ hạng

Ba ngày xem lại băng, rồi một chi tiết tự lộ ra. Trong hồ sơ ghi hình một buổi kiểm tra chấm điểm quyền tại Trung tâm Huấn luyện Thể thao Quốc gia Hà Nội, mười hai bài thi được quay từ hai góc: góc chính diện đặt đúng vị trí giám định, và góc nghiêng đặt sau khán đài. Lần xem thứ nhất, tôi ghi được bảy lỗi dừng sai nhịp. Lần thứ hai, con số lên mười một. Đến lần thứ ba, khi tắt tiếng và chỉ nhìn đồng hồ đếm, mọi lỗi ấy rơi gần như trùng khít vào một khoảng duy nhất: từ giây thứ mười đến giây thứ hai mươi hai của bài. Không thế khó nào nằm trong đó. Chỗ mất điểm là khoảng lặng giữa hai tổ hợp đã được tập nhuần.

Bảng điểm quyền Vovinam chia làm hai khối. Khối kỹ thuật chấm độ chính xác của đòn, tấn pháp, trục thân và độ căng của khớp. Khối biểu diễn chấm nhịp, lực, độ liền mạch và thần thái. Song song đó là bảng độ khó với số thế nhào lộn, số lần xoay, độ cao trung bình của đòn chân và các tổ hợp đa luyện có yêu cầu thời gian tối thiểu. Bảng độ khó là phần được số hóa rõ nhất, nên cũng là phần dễ dạy nhất. Huấn luyện viên đếm được số lần xoay học trò cần đạt, đo được độ cao bằng thước, bấm giờ được từng tổ hợp.

Không có ô nào trên phiếu chấm ghi rằng khoảng chuyển giữa hai tổ hợp phải dài bao nhiêu giây. Đó là gốc của câu chuyện.

Các đội quyền ở Việt Nam, cũng như những đội tôi từng theo dõi ở Hàn Quốc, chia buổi tập thành hai phần rất rõ. Khối thế khó tập khi thể lực còn sung. Khối chuyển tiếp tập sau khi đã mệt. Cách chia ấy hợp lý về sinh lý, và sai ở một điểm: phần được chấm kỹ nhất lại được tập trong trạng thái cơ thể tốt nhất, còn phần bị chấm bằng cảm nhận lại được tập trong trạng thái tệ nhất.

Tôi lấy bốn mươi lượt thi đấu trong hồ sơ ghi hình cá nhân, gồm cả nam và nữ, cả bài tay không và bài binh khí, rồi phân loại từng lỗi trừ điểm theo bốn nhóm. Nhóm thế khó, gồm tiếp đất, xoay và độ cao, chiếm 14%. Nhóm tấn pháp và di chuyển chiếm 31%. Nhóm nhịp, trục thân và hơi thở chiếm 33%, cao nhất trong bốn nhóm. Nhóm biểu cảm, mở bài và kết thúc chiếm 22%.

Phân bố theo thời gian mới là phần đáng nói. Trong hai mươi ba lượt có lỗi thuộc nhóm nhịp, mười chín lượt lỗi rơi vào khoảng giây thứ mười đến giây thứ hai mươi hai. Tám lượt lỗi giống nhau đến mức khó tin: cùng một chân trụ, cùng một hướng xoay, cùng một kiểu hụt hơi. Tần suất là thứ khán giả bỏ qua, nhưng huấn luyện viên thì không.

Cụm lỗi thứ hai nằm ở đoạn bảy mươi đến tám mươi lăm phần trăm thời lượng bài. Một bài quyền cấp khu vực kéo dài từ chín mươi đến một trăm năm mươi giây tùy nội dung, nên cụm này rơi vào khoảng giây thứ sáu mươi ba đến giây thứ một trăm hai mươi. Ở đó, sai số thôi là chuyện cấu trúc. Đó là nợ mệt được trả đúng hạn.

Hai cụm lỗi ấy có nguyên nhân khác nhau, và cách xử lý cũng khác nhau. Cụm đầu là lỗi thiết kế bài: tổ hợp thứ nhất được tập với một kiểu nhịp thở, tổ hợp thứ hai vào bằng kiểu nhịp thở khác, và khoảng giữa là chỗ võ sĩ tự đặt lại trục thân. Cụm sau là lỗi phân bổ lực: các thế khó được dồn về nửa đầu bài, nửa sau chỉ còn tấn pháp và chuyển hướng, nên cơ thể hụt hơi đúng lúc giám định bắt đầu chấm phần kết.

Cả hai cụm đều bị đẩy vào cùng một ô trên phiếu chấm. Ô ấy có biên độ rộng, và biên độ rộng sinh ra sai số giữa các giám định. Tôi chọn tin băng quay, vì băng quay không có cảm xúc.

Khi khán đài trống, sàn đấu bắt đầu kể chuyện thật. Trong những buổi tập không có ai xem, võ sĩ quyền thường bỏ qua đúng khoảng chuyển mà tôi vừa đếm. Họ đi hết tổ hợp một, dừng lại, uống nước trong đầu, rồi vào tổ hợp hai. Trên sàn thi đấu, khoảng dừng ấy vẫn còn nguyên, chỉ được giấu dưới một động tác chuyển thân.

Lời giải thích phổ biến ở ngoài sàn nói rằng các đội quyền Việt Nam thua kém vì bảng độ khó thấp hơn, hoặc vì giám định chấm không công bằng. Hồ sơ của tôi không ủng hộ cách nói thứ nhất. Ở nhóm thế khó, khoảng cách giữa điểm tập luyện và điểm thi đấu chỉ là 0,15 điểm trên thang mười, mức nhiễu bình thường. Ở nhóm nhịp, khoảng cách ấy lên tới 0,6 điểm, gấp bốn lần.

Nghịch lý nằm ở chỗ: cách sửa phổ biến nhất, tức thêm một thế khó nữa vào nửa đầu bài, lại là cách làm tăng nợ mệt và đẩy thêm lỗi về đúng ô nhịp. Thêm độ khó không mua được điểm ở ô độ khó; nó chỉ vay điểm từ ô nhịp, và lãi suất trả vào hai mươi giây cuối. Trong mười hai lượt thi đấu mà tôi đối chiếu giữa bản có thế khó tăng và bản gốc, chín lượt có điểm nhịp giảm, ba lượt giữ nguyên, không lượt nào tăng.

Điều này không có nghĩa các đội nên quay lưng với bảng độ khó. Nó có nghĩa thứ tự ưu tiên đang bị đảo. Cắt một thế khó khỏi nửa đầu bài giải phóng khoảng tám đến mười giây thể lực, và số giây ấy đủ để tập lại khoảng chuyển mười đến hai mươi hai giây cho tới khi nó thành phản xạ. Đây là bài toán đổi chác, không phải bài toán nỗ lực.

Tôi đã dành bảy năm theo dõi võ thuật cho thị trường Hàn Quốc, và nguyên tắc không đổi: mọi nhận định phải đứng trên ít nhất hai nguồn độc lập. Với bài này, nguồn thứ nhất là băng quay ba lần xem. Nguồn thứ hai là phiếu chấm lưu tại hồ sơ. Nguồn thứ ba là nhật ký buổi tập do chính tôi ghi, có giờ bắt đầu và giờ kết thúc từng khối. Ba nguồn ấy khớp nhau ở một điểm: lỗi không nằm ở chỗ khó nhất của bài.

Tín hiệu cần theo dõi trong vòng vài tháng tới không phải số thế khó mà một đội quyền đăng ký. Tín hiệu là việc ban huấn luyện có công bố chỉ số riêng cho khối chuyển tiếp hay không, và phiếu chấm có tách một ô dành cho khoảng nối giữa các tổ hợp hay không. Khi ô ấy xuất hiện, các bài quyền sẽ ngắn lại, chậm lại ở phần đầu, và dày hơn ở phần giữa.

Võ thuật không vội; người viết cũng vậy. Tôi sẽ chờ băng quay tiếp theo.